Bir kitabın sonundaki dizin, okurun aradığı kavrama birkaç saniyede ulaşmasını sağlar. Araştırmacı içinse dizin bundan fazlasıdır: Bir eserin söz varlığını, yazarın hangi kavramlara ne sıklıkla döndüğünü ve bir sözcüğün kitap boyunca nasıl kullanıldığını gösteren bir haritadır.
Elle hazırlanan bir dizin, yüzlerce sayfalık bir kitapta haftalar sürebilir. Bu yazıda bir kitap dizininin hangi adımlardan oluştuğunu, nerelerde hata yapıldığını ve bu işin bugün nasıl otomatikleştirilebileceğini anlatıyoruz.
1. Dizinin amacını belirleyin
Her dizin aynı soruya cevap vermez. Başlamadan önce şunu netleştirin:
- Konu dizini: Kavramlar, kişiler ve yer adları. Okura yön göstermek için hazırlanır; seçicidir.
- Kelime (söz varlığı) dizini: Kitaptaki bütün sözcükler. Dilbilim, Türkçe öğretimi, edebiyat ve sözlükçülük
çalışmalarında kullanılır; sıklık bilgisi taşır.
- Özel ad dizini: Yalnızca kişi, yer ve kurum adları.
Kelime dizini en kapsamlı olanıdır ve diğer ikisinin de ham maddesini sağlar. Bu rehber kelime dizinine odaklanıyor.
2. Hangi birimi sayacağınıza karar verin: Kök mü, gövde mi?
Türkçe eklemeli bir dil olduğu için "kelime" sözcüğü tek başına yetersizdir. Gözlükçüden, gözlükçüye, gözlüğünü aynı sözcük müdür?
- Kök düzeyinde bu biçimlerin hepsi göz altında toplanır.
- Gövde düzeyinde gözlük ve gözlükçü ayrı maddeler olur; çekim ekleri (-den, -e, -ü) atılır, yapım ekleri
korunur.
Söz varlığı çalışmalarında genellikle gövde esas alınır, çünkü göz ile gözlük ayrı kavramlardır. Kök dizini ise bir kök ailesinin kitaptaki toplam ağırlığını görmek için kullanılır. İyi bir dizin ikisini birlikte sunar: Kök maddesinin altında ondan türeyen gövdeler listelenir.
Gerçek bir örnekle: 314 sayfalık bir akademik Türkçe ders kitabında okumak kökü 136 kez geçiyor. Bunun 120'si doğrudan okumak, 8'i okunmak, 6'sı okutulmak; okuyucu ve okutmak birer kez kullanılmış. Yalnız kök sayılsaydı bu ayrıntı kaybolurdu; yalnız gövde sayılsaydı okumak ailesinin toplam ağırlığı görünmezdi.
3. Kitabın kendi ek bölümlerini ayıklayın
Dizine kitabın gövde metni girmelidir. Şu bölümler sayımı bozar:
- İçindekiler
- Kitabın kendi sözlükçesi
- Var olan dizin sayfaları
- Cevap anahtarları
- Sayfa üst ve alt bilgileri (her sayfada tekrarlanan kitap adı, bölüm adı)
Sözgelimi her sayfanın üstünde yazan bölüm adı, ayıklanmazsa kitabın en sık sözcükleri arasına girer. Bu bölümler kitap başına birkaç sayfa tutsa da sıklık listesini fark edilir biçimde çarpıtır.
4. Birleşik yapılara karar verin
Hangi yapıların tek sözcük sayılacağı önceden kararlaştırılmalıdır:
- Tireli birleşikler: anne-baba, sosyo-ekonomik, arz-talep gibi yapılar tek madde olmalıdır.
- İkilemeler: yavaş yavaş, zaman zaman, ufak tefek, sağa sola ikiye bölünürse anlamını yitirir.
- Özel adlar: Kişi ve yer adları ayrı bir listede toplanmalıdır; Ankara'da ile Ankara'nın aynı maddedir.
5. Sayfa numaralarını doğru verin
Dizinin en çok hata yapılan yeri sayfa numaralarıdır. PDF dosyasının sayfa sırası çoğu zaman kitapta basılı numarayla örtüşmez: Kapak, ön söz ve içindekiler sayfaları kaymaya yol açar. Taranmış kitaplarda atlanan bir sayfa da sonraki bütün numaraları kaydırır. Okura verilecek numara her zaman kitapta basılı olan numara olmalıdır.
6. Bağlamı saklayın
Bir sözcüğün kaç kez geçtiği tek başına yeterli değildir. Göz sözcüğü bir yerde organı, bir yerde göz kulak olmak deyimini, başka bir yerde bir dolabın bölmesini anlatabilir. Her geçişin cümlesini saklamak hem anlam ayrımını hem de alıntı yapmayı mümkün kılar.
7. Anlamları ayırın
Gelişmiş bir dizinde aynı sözcüğün farklı anlamları ayrı gösterilir: gerçek, yan, mecaz ve deyim içindeki kullanım. Bu adım uzman gözü ister; ancak benzer bağlamları kümeleyen bir yazılım uzmana büyük zaman kazandırır.
Bu adımları otomatik yapmak
Yukarıdaki adımları elle uygulamak yüz sayfalık bir kitapta bile günler sürer. Kelime Dizini bu süreci birkaç dakikaya indirir:
- Kitabın PDF ya da Word dosyasını yükleyin veya metni yapıştırın.
- Sistem metni çıkarır. Taranmış sayfaları OCR ile okur, içindekiler, sözlükçe ve cevap anahtarı sayfalarını ayıklar.
- Her sözcüğü Türkçe biçimbilim çözümleyicisiyle kök ve gövdesine ayırır. Tireli birleşikleri ve ikilemeleri tek madde sayar.
- Basılı sayfa numaralarını tespit eder, her sözcük için sıklık, sayfa listesi ve bağlam cümlelerini verir.
- Dilerseniz bir sözcüğün anlamlarını yarı otomatik olarak ayırır; onayınızla anlam hafızanıza kaydeder.
Sonuçları ekranda inceleyebilir, dizini ve bütün bağlam cümlelerini Excel dosyası olarak indirebilirsiniz.
Örnek kitaptaki tablo da bunu gösteriyor: Tamamen taranmış 314 sayfadan 68.580 sözcük okundu. Bu sözcükler 4.713 farklı kökte ve 5.802 farklı gövdede toplandı; 775 farklı özel ad ayrı listeye ayrıldı. İçindekiler sayfaları otomatik olarak dışarıda bırakıldı.
Sonuç
İyi bir kitap dizini dört soruya doğru cevap verir: Neyi sayıyorum, neyi dışarıda bırakıyorum, okura hangi sayfayı gösteriyorum ve sözcük hangi anlamda kullanılmış? Bu kararları baştan vermek, dizini güvenilir kılar. Tekrarlayan işleri yazılıma bırakmak da size asıl işe, yani yorumlamaya zaman ayırır.
Kitap Dizini Oluştur sayfasından ilk kitabınızın dizinini hemen çıkarabilirsiniz.
