Yabancı dil öğreniminde söz varlığı, dilbilgisi kadar belirleyicidir. Öğrenci dilbilgisi kurallarını bilse de metindeki sözcükleri tanımıyorsa okuduğunu anlayamaz.
Bu nedenle bir Türkçe öğretim setinin kalitesini değerlendirmenin en somut yollarından biri, kitabın söz varlığını incelemektir: Hangi sözcükler öğretiliyor, kaç kez tekrarlanıyor, seviyeler arasında nasıl bir ilerleme var?
Bu yazıda yabancılara Türkçe öğretimi ders kitaplarında söz varlığı analizinin nasıl yapılacağını, hangi ölçütlere bakılacağını ve bu süreçte nelere dikkat edileceğini ele alıyoruz.
Neden söz varlığı analizi?
Ders kitabı yazarları ve öğretmenler çoğu zaman şu sorulara cevap arar:
- Bu kitap gerçekten A1 seviyesinde mi, yoksa öğrenciyi zorlayacak sözcükler mi içeriyor?
- Yeni öğretilen bir sözcük öğrencinin hatırlayacağı kadar tekrar ediliyor mu?
- Bir sonraki kitap, öncekinin söz varlığı üzerine sistemli biçimde mi kuruluyor?
- Kitabın teması (akademik, günlük yaşam, iş Türkçesi) söz varlığına yansıyor mu?
Bu soruların hepsi ölçülebilir. Bunun için kitabın tam bir kelime dizinine ihtiyaç vardır.
Adım 1: Analiz birimini seçin
Türkçede ev, evde, evimiz, evlerden aynı sözcüğün biçimleridir. Öğrenci açısından öğrenilecek birim ev'dir; ekler dilbilgisi derslerinde öğretilir. Bu yüzden söz varlığı analizinde gövde temel birim olarak alınmalıdır.
Gövde, kökle birlikte yapım eklerini de korur. Böylece ev ile evlilik ayrı sözcükler olarak görünür. Bu doğru bir ayrımdır, çünkü öğrenci evlilik sözcüğünü ayrıca öğrenmek zorundadır.
Fiillerde de durum benzerdir. Yapmak ile yapılmak ayrı gövdelerdir; edilgen yapının öğretilip öğretilmediği bu ayrımla görünür hâle gelir.
Adım 2: Sıklık ve kapsamı ölçün
İlk bakılacak veri, farklı gövde sayısı ve bu gövdelerin metni ne kadar kapsadığıdır.
Örnek olarak tamamen taranmış, 314 sayfalık bir akademik Türkçe ders kitabını Kelime Dizini ile çözümledik:
- 68.580 sözcük
- 5.802 farklı gövde
- En sık 1.000 gövde metnin %80'ini karşılıyor
- En sık 2.000 gövde metnin %90'ını karşılıyor
Bu oranlar, öğrencinin kitabı rahat okuyabilmesi için kaç sözcük bilmesi gerektiği hakkında fikir verir. Seviyeye göre beklenen söz varlığı büyüklüğüyle karşılaştırıldığında kitabın zorluk düzeyi hakkında somut bir veri elde edilir.
Adım 3: Tekrar sıklığına bakın
Kelime öğretimi araştırmaları, bir sözcüğün kalıcı olarak öğrenilmesi için metinlerde birden çok kez karşılaşılması gerektiğini gösterir. Bu nedenle tek geçen sözcüklerin oranı önemli bir göstergedir.
Örnek kitapta 5.802 gövdenin 2.170'i, yani yaklaşık %37'si yalnızca bir kez geçiyor. Bu sözcüklerin bir bölümü özel alanlara ait terimlerdir ve bir kez geçmeleri doğaldır. Ancak temel söz varlığından bir sözcük yalnızca bir kez geçiyorsa, öğretim açısından desteklenmesi gerekebilir. Bağlam cümlelerine bakarak hangisinin hangisi olduğuna karar verebilirsiniz.
Adım 4: Temanın söz varlığına yansımasını inceleyin
İşlev sözcüklerini (ve, bir, bu, için, göre) bir kenara bıraktığınızda listenin üst sıraları kitabın kimliğini ortaya koyar. Örnek kitapta bu sıralarda metin, insan, etkinlik, çocuk, hak, bilgi, açıklamak gibi gövdeler var. Bunlar akademik ve sosyal bilimler odaklı bir içeriğe işaret ediyor.
Bir başka gözlem de yönergelerin ağırlığı: aşağı sözcüğü 681 kez geçiyor. Bunun büyük kısmı "aşağıdaki soruları cevaplayınız" türü yönergelerden geliyor. Yönerge dili de öğrencinin karşılaştığı söz varlığının bir parçasıdır. Özellikle alt seviyelerde bu dilin sade ve tutarlı olması önemlidir.
Adım 5: Anlam çeşitliliğini değerlendirin
Aynı sözcük farklı anlamlarda kullanılabilir. Göz sözcüğü bir metinde organ, bir başkasında göz atmak deyimi içinde, bir diğerinde dolabın gözü anlamında geçebilir. Bir sözcüğün sıklığı yüksek olsa da yalnızca tek anlamıyla öğretiliyorsa öğrencinin bilgisi sınırlı kalır.
Bu nedenle sık geçen sözcüklerin anlamlarını ayırmak, söz varlığı analizinin en değerli ama en çok emek isteyen adımıdır. Kelime Dizini bu adımda benzer bağlamları kümeleyerek bir öneri sunar. Uzman bu öneriyi gerçek, yan, mecaz ya da deyim olarak etiketleyip onaylar. Onaylanan anlamlar hafızaya kaydedilir ve sonraki kitaplarda öneri olarak kullanılır.
Adım 6: Seviyeler arası karşılaştırma yapın
Bir öğretim setinin A1, A2, B1 kitaplarını ayrı ayrı çözümleyip karşılaştırmak şu sorulara cevap verir:
- Bir üst seviye, alt seviyenin sözcüklerini tekrar ediyor mu?
- Her seviyede kaç yeni gövde ekleniyor?
- Bir seviyede öğretilen sözcük sonraki kitaplarda kayboluyor mu?
Excel çıktıları bu karşılaştırmayı kolaylaştırır. Gövde listelerini yan yana koyup ortak ve yeni sözcükleri birkaç formülle ayırabilirsiniz.
Dikkat edilmesi gerekenler
- Kitabın kendi sözlükçesini ve cevap anahtarını analiz dışında tutun. Bu bölümler sözcük sayılarını şişirir.
Kelime Dizini içindekiler, sözlükçe, dizin ve cevap anahtarı sayfalarını otomatik olarak ayıklar.
- İkilemeleri ve tireli birleşikleri tek sözcük sayın. Yavaş yavaş, zaman zaman, anne-baba gibi yapılar öğrenci
için tek birimdir.
- Özel adları ayrı tutun. Kişi ve yer adları söz varlığı hesaplarını çarpıtmamalıdır.
- Taranmış kitaplarda tanınmayan sözcüklere bakın. OCR hataları ve kısaltmalar bu listede toplanır.
Sonuç
Söz varlığı analizi, bir Türkçe öğretim kitabının seviyesini, tutarlılığını ve öğretim değerini somut verilerle ortaya koyar. Gövde düzeyinde sıklık, kapsam, tekrar ve anlam çeşitliliği birlikte değerlendirildiğinde hem kitap yazarları hem öğretmenler hem de araştırmacılar için güvenilir bir zemin oluşur.
Elle haftalar sürecek bu çalışmayı Kelime Dizini ile dakikalar içinde başlatabilirsiniz. Kitap Dizini Oluştur sayfasından ders kitabınızı yükleyin, söz varlığı verisini hemen inceleyin.
